Wat is Uposatha

Pali: Uposatha (उपोसथ). Van de wortels upa en vas: upa (उप) — «nabij», «bij», «naderend»; vas (वसति) — «verblijven», «blijven», «rusten». De oudere Sanskrietvorm is upavasatha (उपवसथ).

Letterlijk: een tijdelijk verblijf in afzondering, een naderen van de heilige rust. Geen dag die aan de kalender wordt toegevoegd, maar een dag waaruit je stapt: op één plek blijven, weg van de gewone gang van zaken.

Het gebruik gaat ver terug, naar de tijd dat mensen de dagelijkse bezigheden voor één dag lieten liggen en zich terugtrokken voor innerlijke reiniging. In India was de upavasatha de vooravond van het soma-offer: wie het offer bracht legde het werk neer, at niet en waakte bij het vuur. In de tijd van de Boeddha kreeg de dag zijn huidige betekenis: monniken en leken kwamen samen om naar de Dhamma te luisteren, te mediteren en de voorschriften te nemen.

Het waren niet de boeddhisten die op deze dagen begonnen samen te komen. Rondtrekkende asceten van andere scholen kwamen al bijeen op de achtste, de veertiende en de vijftiende dag van de halve maand om hun leer uiteen te zetten, en mensen kwamen luisteren.

Koning Bimbisāra van Magadha merkte dat op en stelde voor dat de monniken van de Boeddha hetzelfde zouden doen. De Boeddha stemde in, en de Vinaya houdt stap voor stap bij wat volgde: eerst zaten de monniken alleen zwijgend bijeen, daarna werd op die dag de Dhamma uitgesproken en vervolgens de kloosterregel zelf hardop gereciteerd. Zo houdt de Sangha deze dag tot vandaag (Mahāvagga II.1).

De lekenobservantie groeide uit dezelfde wortel. Wie niet gewijd was, kon de dag toch nemen: acht voorschriften in plaats van de gebruikelijke vijf, van de ene dageraad tot de volgende. Die vorm zet de Boeddha uitvoerig uiteen in twee Uposatha-sutta's uit de Aṅguttara Nikāya.

Uposatha-dagen volgen de maan en niet de week: Nieuwe maan, Eerste kwartier, Volle maan en Laatste kwartier. Die vier fasen delen de maanmaand van ongeveer negenentwintig en een halve dag in de wassende en de afnemende helft.

In de tijd van de Boeddha kwam de gemeenschap precies op deze dagen bijeen, en die keuze was niet willekeurig. De maan geeft een ritme aan dat ouder is dan welke kalender ook, en de dagen die zij markeert zijn dagen van natuurlijke pauze: het licht vult zich of loopt leeg, en geen van beide is een begin of een eind.

De acht voorschriften zijn geen straf en geen prestatie. Ze maken de buitenwereld één dag smaller, zodat de binnenwereld hoorbaar wordt.

Wat de uren gewoonlijk vult — eten wanneer het uitkomt, kijken wat er toevallig is, grijpen naar wat binnen handbereik ligt — treedt terug, en wat overblijft is makkelijker te zien. Uposatha leert kijken zonder weg te lopen: in de wereld zijn zonder erin op te lossen, en merken hoe dingen opkomen en voorbijgaan.

Waar het Theravāda kwam, kwam het woord mee en nam de vorm van de plaatselijke taal aan. In Sri Lanka werd uposatha poya, en de volle-maan-poya is een nationale feestdag: de kalender van het hele land rust erop. In Thailand is het wan phra, de dag van de monniken — 's ochtends zijn de tempels vol. In Myanmar staat het Pali-woord bijna onveranderd in de naam van de dag; in Cambodja heet hij thngai sel, de dag van de voorschriften.

Elk van die landen telt de maanmaand volgens zijn eigen traditionele kalender, en een traditionele kalender kan een dag van de astronomie afwijken. Onze data zijn astronomisch: het precieze moment waarop de maan de fase bereikt, getoond in jouw tijdzone. Waar de kalender van de plaatselijke tempel van de onze afwijkt, houd je beter die van de tempel aan — dat is de dag waarop de gemeenschap werkelijk samenkomt.

Je kunt alle acht leefregels nemen, of alleen de vijf die dagelijks worden gehouden. Ook midden in een gewone week, thuis en tussen de boodschappen door, kan de dag toch aan meditatie worden gegeven, aan lezen, aan stille daden van vriendelijkheid en aan het buiten het lawaai blijven.

De Boeddha beschrijft deze dag uitvoerig in de volgende sutta's:

Vitthatuposatha Sutta (AN 8.42) →

Uposatha Sutta (AN 3.70) →